ШАРҲИ БОБИ 1-УМИ КОДЕКСИ МЕҲНАТИ ҶУМҲУРИИ ТОҶИКИСТОН: АСОСҲОИ ҲУҚУҚИИ ТАНЗИМИ МУНОСИБАТҲОИ МЕҲНАТӢ

Меҳнат яке аз муҳимтарин шаклҳои фаъолияти инсон ба ҳисоб меравад. Ҳар як шахс тавассути меҳнат имконияти ба даст овардани воситаҳои зиндагӣ, рушди малака ва қобилияти касбӣ, инчунин саҳм гузоштан дар пешрафти ҷомеаро пайдо мекунад. Аз ин рӯ, муносибатҳои вобаста ба меҳнат бояд бо қонунҳои махсус танзим карда шаванд, то ки ҳуқуқ ва манфиатҳои ҳамаи иштирокчиёни онҳо ҳифз гардад.

Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон муносибатҳои меҳнатӣ бо ёрии низоми санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ танзим мешаванд. Дар байни онҳо Кодекси меҳнати Ҷумҳурии Тоҷикистон ҷойгоҳи асосиро ишғол мекунад. Ин Кодекс тартиби муносибатҳои байни корманд ва корфарморо муайян намуда, ҳуқуқ, уҳдадориҳо ва кафолатҳои онҳоро муқаррар менамояд.

Кодекси меҳнат масъалаҳои муҳимеро, аз қабили қабул ба кор, бастани шартномаи меҳнатӣ, пардохти музди меҳнат, вақти кор ва истироҳат, ҳифзи меҳнат, ҷавобгарии тарафҳо ва дигар масъалаҳои марбут ба фаъолияти меҳнатиро танзим мекунад.

Боби якуми Кодекси меҳнати Ҷумҳурии Тоҷикистон бо номи «Муқаррароти асосӣ» аҳамияти махсус дорад. Сабаб дар он аст, ки маҳз дар ҳамин боб асосҳои умумии ҳуқуқи меҳнат муайян карда шудаанд. Дар он мафҳумҳои асосӣ, қонунгузорӣ оид ба меҳнат, вазифаҳои қонунгузорӣ, принсипҳои ҳуқуқи меҳнат ва озодии меҳнат шарҳ дода мешаванд.

Мақолаи мазкур вобаста мазмун ва аҳамияти моддаҳои 1–5-уми Боби якуми Кодекси меҳнати Ҷумҳурии Тоҷикистон бо забони содда шарҳ дода шуда, нақши онҳо дар танзими муносибатҳои меҳнатӣ нишон дода шавад.

1. Мафҳумҳои асосии ҳуқуқи меҳнат (шарҳи моддаи 1).

Моддаи 1-уми Кодекси меҳнати Ҷумҳурии Тоҷикистон мафҳумҳои асосиро муайян мекунад. Ин мафҳумҳо барои фаҳмидани тамоми қоидаҳои ҳуқуқи меҳнат заруранд. Агар истилоҳҳои асосӣ дуруст шарҳ дода нашаванд, дар амал татбиқи қонун душвор мегардад.

Яке аз мафҳумҳои муҳим корманд мебошад.

Корманд шахси воқеие мебошад, ки бо корфармо муносибати меҳнатӣ барқарор намуда, вазифаи муайянро иҷро мекунад ва барои кори худ музди меҳнат мегирад.

Масалан, омӯзгор, духтур, муҳандис, коргари истеҳсолӣ ё корманди идора, ки дар асоси шартномаи меҳнатӣ фаъолият мекунад, корманд ба ҳисоб меравад.

Корманд дорои ҳуқуқҳои муайян мебошад.

Аз ҷумла:

• гирифтани музди меҳнат;

• кор кардан дар шароити бехатар;

• истифода бурдани вақти истироҳат;

• гирифтани рухсатии меҳнатӣ;

• ҳимоя намудани ҳуқуқҳои худ дар ҳолати вайрон шудани онҳо.

Дар баробари ҳуқуқҳо, корманд уҳдадориҳо низ дорад. Ӯ бояд вазифаи худро дуруст иҷро намуда, қоидаҳои дохилии ташкилот ва талаботи бехатарии меҳнатро риоя намояд.

Мафҳуми дигар корфармо мебошад.

Корфармо шахси воқеӣ ё ҳуқуқие мебошад, ки кормандро ба кор қабул мекунад ва фаъолияти меҳнатии ӯро ташкил менамояд. Корфармо метавонад муассисаи давлатӣ, ташкилоти хусусӣ ё соҳибкори инфиродӣ бошад.

Корфармо вазифадор аст:

• бо корманд шартномаи меҳнатӣ бандад;

• музди меҳнатро сари вақт пардохт намояд;

• шароити бехатари меҳнатро таъмин кунад;

• ҳуқуқҳои кормандро риоя намояд.

Яке аз мафҳумҳои асосии дигар шартномаи меҳнатӣ мебошад.

Шартномаи меҳнатӣ созишномаи байни корманд ва корфармо мебошад, ки дар он шартҳои асосии кор муайян карда мешаванд. Масалан, вазифаи корманд, ҷойи кор, андозаи музди меҳнат, вақти кор ва дигар шартҳо.

Аҳамияти моддаи 1.

Моддаи 1 барои дуруст фаҳмидани муносибатҳои меҳнатӣ аҳамияти калон дорад. Бо ёрии ин модда муайян мешавад, ки кӣ корманд аст, кӣ корфармо мебошад ва муносибатҳои меҳнатӣ чӣ гуна ба вуҷуд меоянд.

Мисоли амалӣ.

Агар шаҳрванд дар асоси шартномаи меҳнатӣ ба кор қабул шавад, ӯ ҳамчун корманд тамоми ҳуқуқҳои пешбининамудаи Кодекси меҳнатро соҳиб мегардад. Агар корфармо ҳуқуқҳои ӯро вайрон кунад, корманд метавонад барои ҳимояи ҳуқуқҳои худ муроҷиат намояд.

2. Қонунгузории Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба меҳнат (шарҳи моддаи 2).

Моддаи 2 муайян мекунад, ки муносибатҳои меҳнатӣ бо кадом санадҳои ҳуқуқӣ танзим мешаванд. Қонунгузории меҳнат танҳо аз Кодекси меҳнат иборат нест. Ба он як қатор санадҳои ҳуқуқӣ дохил мешаванд:

• Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон;

• Кодекси меҳнати Ҷумҳурии Тоҷикистон;

• дигар қонунҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон;

• санадҳои мақомоти давлатӣ;

• санадҳои байналмилалӣ, ки Ҷумҳурии Тоҷикистон онҳоро эътироф кардааст.

Конститутсия ҳамчун қонуни асосии давлат ҳуқуқи шаҳрвандонро ба меҳнат кафолат медиҳад. Кодекси меҳнат бошад, ин ҳуқуқро дар амал татбиқ намуда, муносибатҳои байни корманд ва корфарморо ба таври муфассал танзим мекунад.

Аҳамияти моддаи 2.

Ин модда нишон медиҳад, ки муносибатҳои меҳнатӣ бояд танҳо дар асоси қонун танзим шаванд. Яъне на корманд ва на корфармо ҳуқуқ надоранд қоидаҳоеро истифода баранд, ки ба қонун мухолиф мебошанд.

Мисоли амалӣ.

Агар дар шартномаи меҳнатӣ шарте гузошта шавад, ки ҳуқуқи кормандро нисбат ба қонун маҳдуд мекунад, чунин шарт эътибори ҳуқуқӣ надорад.

3. Вазифаҳои қонунгузории меҳнат (шарҳи моддаи 3).

Моддаи 3 вазифаҳои асосии қонунгузории меҳнатро муайян менамояд. Вазифаи асосии он ҳифзи ҳуқуқҳои меҳнатии шаҳрвандон ва ба вуҷуд овардани муносибатҳои одилонаи меҳнатӣ мебошад.

Вазифаҳои асосии қонунгузории меҳнат чунинанд:

Ҳифзи ҳуқуқҳои кормандон.

Давлат тавассути қонунгузорӣ кӯшиш мекунад, ки ҳуқуқҳои кормандон поймол нашаванд. Масалан, корманд бояд музди меҳнаташро пурра ва сари вақт гирад.

Таъмини шароити бехатари меҳнат

Ҳар як корманд ҳуқуқ дорад дар ҷойи коре фаъолият намояд, ки ба талаботи бехатарӣ ҷавобгӯ бошад.

Танзими муносибатҳои байни корманд ва корфармо

Қонун муайян мекунад, ки ҳар як тараф чӣ ҳуқуқ ва чӣ уҳдадорӣ дорад.

Пешгирии баҳсҳои меҳнатӣ.

Қонунгузорӣ роҳҳои ҳалли ихтилофотро муайян намуда, барои ҳифзи ҳуқуқҳои тарафҳо мусоидат мекунад.

Аҳамияти моддаи 3.

Ин модда нишон медиҳад, ки мақсади ҳуқуқи меҳнат танҳо ба тартиб даровардани кор нест, балки ҳифзи инсон ва таъмини адолати иҷтимоӣ мебошад.

4. Принсипҳои қонунгузории меҳнат (шарҳи моддаи 4).

Принсипҳо қоидаҳои асосие мебошанд, ки тамоми муносибатҳои меҳнатӣ бояд ба онҳо асос ёбанд.

Муҳимтарин принсипҳои ҳуқуқи меҳнат инҳоянд:

Озодии меҳнат

Ҳар шахс ҳуқуқ дорад кори худро озодона интихоб намояд.

Баробарии ҳуқуқи кормандон.

Ҳамаи шаҳрвандон дар муносибатҳои меҳнатӣ ҳуқуқҳои баробар доранд.

Манъи табъиз.

Ҳеҷ кас набояд дар асоси ҷинс, миллат, забон, вазъи иҷтимоӣ ё дигар аломатҳо дар меҳнат маҳдуд карда шавад.

Манъи меҳнати маҷбурӣ

Шахс набояд маҷбур карда шавад, ки бар хилофи хоҳиши худ кор кунад.

Ҳуқуқ ба ҳифзи меҳнат.

Корфармо вазифадор аст барои корманд шароити бехатар фароҳам оварад.

Аҳамияти моддаи 4.

Принсипҳои мазкур асоси муносибатҳои одилонаи меҳнатиро ташкил медиҳанд. Онҳо кафолат медиҳанд, ки ҳуқуқҳои инсон дар соҳаи меҳнат ҳифз карда шаванд.

5. Озодии меҳнат (шарҳи моддаи 5).

Моддаи 5 яке аз муҳимтарин принсипҳои ҳуқуқи меҳнат — озодии меҳнатро муайян мекунад.

Озодии меҳнат маънои онро дорад, ки ҳар шахс ҳуқуқ дорад:

• касбу ихтисоси худро интихоб кунад;

• ҷойи кори худро муайян намояд;

• фаъолияти меҳнатиро бо хоҳиши худ анҷом диҳад;

• аз меҳнати маҷбурӣ ҳифз гардад.

Ин ҳуқуқ яке аз ҳуқуқҳои асосии инсон мебошад ва барои рушди шахсият аҳамияти калон дорад.

Аҳамияти моддаи 5.

Ин модда инсонро ҳамчун иштирокчии асосии муносибатҳои меҳнатӣ эътироф намуда, интихоби озоди фаъолияти меҳнатиро кафолат медиҳад.

Мисоли амалӣ.

Таҳлилҳо нишон медиҳад, ки мақсади асосии ин меъёрҳо ҳифзи ҳуқуқҳои кормандон, муайян намудани уҳдадориҳои корфармоён ва таъмини муносибатҳои одилонаи меҳнатӣ мебошад.

Донистани мазмуни Боби 1 барои ҳар як иштирокчии муносибатҳои меҳнатӣ муҳим аст, зеро он асосҳои ҳуқуқии фаъолияти меҳнатиро муайян намуда, барои ҳалли дурусти масъалаҳои вобаста ба кор ва шуғл мусоидат мекунад.

 

Муовини сардори Раёсати ҳифзи меҳнати Агентии меҳнат

ва шуғли аҳолӣ Алихонзода М.А.